ภาพประกอบคัมภีร์ฉันทศาสตร์
คัมภีร์ฉันทศาสตร์
หมายถึง ตำราแพทย์โดยรวม
ภาพนี้แสดงความสำคัญของจรรยาแพทย์และการบูชาครู หมายความว่า ผู้ที่เป็นแพทย์นั้นพึงรักษาศีลและมีจรรยาบรรณในอาชีพของตนเป็นผู้ที่มอบความรักและเป็นผู้ที่เสียสละแก่เพื่อนมนุษย์ โดยไม่เลือกชั้นวรรณะโดยไม่หวังสิ่งตอบแทน แพทย์ที่ทำได้เช่นนี้เมื่อสิ้นอายุขัยในโลกมนุษย์แล้วก็จะได้ไปจุติบนสรวงสวรรค์ ส่วนแพทย์ที่ขาดจรรยาบรรณตายไปแล้วก็จะไปเสวยทุกข์ทรมานอยู่ในนรก
ภาพประกอบคัมภีร์ปฐมจินดาร์
คัมภีร์ปฐมจินดาร์
หมายถึง ตำราที่เกี่ยวกับแม่และเด็ก กล่าวถึงการกำเนิดชีวิตมนุษย์ตั้งแต่แรกปฏิสนธิ การเจริญเติบโตของทารกในครรภ์ การรักษาครรภ์ การคลอด การเลี้ยงดูทารก และการรักษาสุขภาพของมารดาและรายละเอียดเกี่ยวกับยาสนุนไพร
ภาพนี้แสดงการเกิดของมนุษย์โดยมี “แม่ซื้อ” หรือเทวดาคอยปกป้องคุ้มครองและประจำตัวเด็กที่เกิดมา
ภาพประกอบคัมภีร์ธาตุวิภังค์
คัมภีร์ธาตุวิภังค์ วิภังค์ -> การแบ่ง
หมายถึง ตำราที่ว่าด้วยการรักษาโรคที่เกี่ยวกับความพิการของธาตุทั้ง ๔ คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ
ภาพนี้แสดงสัญลักษณ์ของธาตุดิน(ปถวีธาตุ) ซึ่งเป็นหนึ่งในธาตุทั้งสี่ อันเป็นองค์ประกอบของสิ่งมีชีวิตที่เป็นของแข็ง มีความคงรูป พระแม่ธรณีเป็นบุคลาธิษฐานของธาตุดิน ตามคติไทยโบราณที่ถือว่า ธาตุดินเป็นแหล่งกำเนิดชีวิต ( ดินก่อให้เกิดพืช)และสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ ต่อมา
ภาพประกอบคัมภีร์สรรพคุณ (แลมหาพิกัต)
คัมภีร์สรรพคุณ (แลมหาพิกัต)
หมายถึง ตำราว่าด้วยสรรพคุณของสมุนไพรที่มีคุณค่าทางยาหรือเภสัช โดยกล่าวว่า การจะรักษาโรคอย่างไรขึ้นอยู่กับรสของสมุนไพรนั้น ๆ
ภาพนี้แสดงถึงประเภทและสรรพคุณต่าง ๆ ของสมุนไพรที่เป็นยารักษาโรค
ภาพประกอบคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย
คัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย สมุฏฐาน->ที่เกิด เหตุ วินิจฉัย -> ตัดสิน
หมายถึง ตำราว่าด้วยปรัชญาความรู้ในการวินิจฉัยโรค รวมทั้งองค์ประกอบต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับการค้นหาสาเหตุแห่งการเกิดโรคและการรักษาสุขภาพ
ภาพนี้แสดงถึงความสำคัญของจรรยาแพทย์ ซึ่งพระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงธรรมเทศนาสอนหมอชีวกโกมารภัจ และกล่าวถึงโรคภัยอันเนื่องมาจากตำแหน่งของดวงอาทิตย์ที่เคลื่อนไปในจักรราศี
ภาพประกอบคัมภีร์วรโยคสาร
คัมภีร์วรโยคสาร วร -> ดี โยค -> การประกอบ การใช้ การร่วม สาร ->ส่วนสำคัญ หนังสือ
หมายถึง ตำราว่าด้วยองค์แห่งแพทย์ ๓๐ ประการ คุณลักษณะของแพทย์ที่ดี ลักษณะผู้ป่วย นิมิตโรค การรักษาโรค การเก็บสมุนไพร และท้ายสุดว่าด้วยอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ เป็นตำราทางการแพทย์แผนไทยเล่มเดียวที่ไม่กล่าวถึงตำรายาเลย
ภาพนี้มีเนื้อหาแสดงพืชพรรณที่ใช้เป็นสมุนไพร เช่น ข้าวสาลี ถั่วต่าง ๆ ฯลฯ
ภาพประกอบคัมภีร์มหาโชตรัต
คัมภีร์มหาโชตรัต โชต -> สว่าง รุ่งเรือง รัต -> ยินดี ชอบใจ
หมายถึง ตำราว่าด้วยโรคสตรีโดยเฉพาะ
ภาพนี้กล่าวถึงโรคเกี่ยวกับสตรีและลักษณะที่เพศหญิงแตกต่างจากเพศชาย
ภาพประกอบคัมภีร์ชวดาร
คัมภีร์ชวดาร ชว -> เร็ว ดาร -> เสียง เสียงแหลม ดาล -> เกิดขึ้น เป็นขึ้น
หมายถึง ตำราว่าด้วยโรคลมและโรคเลือด
ภาพนี้แสดงสัญลักษณ์ของธาตุลม (วาโยธาตุ) ว่ามีคุณสมบัติคือความเบา และเคลื่อนที่ได้พระวายุเป็นบุคลาธิษฐานของธาตุลมเป็นเพศชายเนื่องจากมีฤทธิ์สร้างความวิบัติได้ เช่น ลมพายุ
พระคัมภีร์นี้ กล่าวถึงความสำคัญของโลหิตกับลม ซึ่งโรคภัยเกิดขึ้นได้อันเนื่องมาจากความผิดปกติของโลหิตกับลมในร่างกายคน
ภาพประกอบคัมภีร์โรคนิทาน
คัมภีร์โรคนิทาน นิทาน ->เหตุ
หมายถึง ตำราที่ว่าด้วยเหตุและสมุฏฐานของโรค
ภาพนี้แสดงสัญลักษณ์ของธาตุน้ำ (อาโปธาตุ) ซึ่งเป็นหนึ่งในสี่ธาตุ ธาตุน้ำมีคุณสมบัติเลื่อนไหลไปมา อาศัยธาตุดินเพื่อคงอยู่ อาศัยธาตุลมเพื่อการเลื่อนไหล พระแม่คงคาเป็นบุคลาธิษฐานของธาตุน้ำตามคติไทยโบราณ เพราะมีความเชื่อว่าน้ำเป็นสิ่งที่หล่อเลี้ยงชีวิตคือใช้อุปโภคบริโภคเราจึงยกย่องน้ำให้เป็น “แม่”
ภาพประกอบคัมภีร์ธาตุวิวรณ์
คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ ธาตุ -> ส่วนสำคัญที่คุมกันเป็นร่างของสิ่งทั้งหลาย วิวรณ์ -> การเปิด การเผยแผ่
ตำราว่าด้วย การอธิบายสาเหตุที่ธาตุทั้ง ๔ คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ มีอาการไม่ปกติ รวมถึงการแก้ไข การรักษาให้ธาตุทั้ง ๔ เป็นปกติ
ภาพนี้แสดงสัญลักษณ์ของธาตุไฟ (เตโชธาตุ) ว่าคือ องค์ประกอบหนึ่งของสิ่งมีชีวิต มีคุณสมบัติคือความร้อน ไฟเป็นพลังทำให้ลมและน้ำในร่างกายขับเคลื่อนด้วยพลังที่พอเหมาะ พระอัคนี (เตโช) เป็นบุคลาธิษฐานของธาตุไฟ เป็นเพศชายเนื่องจากมีฤทธิ์สร้างความ
ภาพประกอบคัมภีร์ธาตุบรรจบ
คัมภีร์ธาตุบรรจบ
หมายถึง ตำราว่าด้วยเรื่องเกี่ยวกับอุจจาระโดยเฉพาะคือกล่าวถึงเหตุที่เกิดโรค ลักษณะอุจจาระธาตุ โรคอุจจาระธาตุ และยาแก้โรคอุจจาระธาตุ
ภาพนี้แสดงถึงชีวิตชาวบ้านที่มีความเจ็บป่วย อันเกี่ยวเนื่องมาจากความผิดปกติของระบบขับถ่ายและลำไส้
ภาพประกอบคัมภีร์มุจฉาปักขันทิกา
คัมภีร์มุจฉาปักขันธิกา มุจฉา-> การสลบ
หมายถึง ตำราว่าด้วยอาการของโรคบุรุษและโรคสตรี รวมถึงยาสมุนไพรที่ใช้รักษาโรคบุรุษและสตรี
ภาพนี้แสดงถึงสภาพความเป็นจริงของชีวิตและร่างกายที่ย่อมประสบกับความเสื่อมเป็นธรรมดา ย่อมมีโรคภัยเบียดเบียนเป็นธรรมดา สภาวะเช่นนี้เกิดแก่ทุกผู้ทุกนาม ทุกชนชั้นวรรณะ พระพุทธเจ้าตั้งแต่ยังเป็นเจ้าชายสิทธัตถะได้ทรงมองเห็นสัจธรรมนี้แล้ว
ภาพประกอบคัมภีร์ตักกะศิลา
คัมภีร์ตักกะศิลา ตักกะ -> ความคิด
หมายถึง ตำราว่าด้วยโรคซึ่งระบาดอย่างรวดเร็วเหมือนห่าลงที่เมืองตักศิลา
ภาพนี้แสดงความเป็นมาของเมืองตักศิลา ว่าเดิมมีผู้คนเจ็บป่วยล้มตายเป็นจำนวนมาก ต่อมาฤาษีผู้ทรงฤทธิ์ตนหนึ่งผ่านมาได้ชุบชีวิตชาวเมืองขึ้น แล้วแต่งพระคัมภีร์สำหรับให้แพทย์ใช้รักษาคนเจ็บไข้ต่อไป
ภาพประกอบคัมภีร์ไกษย
คัมภีร์ไกษย ไกษย -> ความสิ้นไป การเสื่อมไป โรคกษัย -> โรคซูบผอม
หมายถึง ตำราว่าด้วยโรคชนิดหนึ่งที่ทำให้ร่างกายทรุดโทรมผอมแห้งและสุขภาพไม่สมบูรณ์
ภาพนี้แสดงให้เห็นว่า เมื่อธาตุ ๔ ในร่างกายคน ( คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ ) เสื่อมลง ย่อมก่อให้เกิดโรคต่าง ๆ ได้
แพทย์ มาจากภาษาสันสกฤต “ไวทย” แปลว่า ผู้มีพระเวท หมายถึง ผู้รู้วิชาการต่าง ๆ ที่ประมวลอยู่ในคัมภีร์พระเวท และผู้รู้วิชาการรักษาโรค
คัมภีร์พระเวทฉบับหนึ่งคือ อถรรพเวท เป็นต้นกำเนิดของตำราการแพทย์ และการรักษาโรคด้วยสมุนไพร